kapitein Joris van Duin
sergeant-majoor Barend Westerveld
Militair transport via het spoor wordt steeds belangrijker
Pantserhouwitsers, CV90’s, Boxers en Fenneks. Het over lange afstanden verplaatsen van militaire voertuigen gaat steeds vaker over het spoor. Nederland speelt in geval van oorlog als doorvoerland een sleutelrol in het snel verplaatsen van dit soort transporten. En daarbij komt meer kijken dan je zou denken. Een kijkje achter de schermen bij de railplanners van Defensie Verkeers- en Vervoersorganisatie (DVVO) en ProRail.
Tikkie links, tikkie rechts. Op aanwijzingen van een Movcon-defensiemedewerker rolt een pantserhouwitser piepend centimeter voor centimeter naar voren. Over stilstaande wagon na wagon, een paar honderd meter zo rechtdoor als mogelijk.
Terwijl het ochtendzonnetje voorzichtig door de wolken breekt, worden deze donderdagochtend op een rangeerterrein tientallen wagons beladen met militaire voertuigen. Eindbestemming van deze trein: Duitsland.
Een pantserhouwitser op een treinwagon: dat geeft een bijzonder beeld. Zeker voor mensen die deze trein rijdend voorbij zien komen.
Legpuzzel
Het beladen van de trein lijkt op het eerste gezicht uit de losse pols te gebeuren. Zo simpel ziet het eruit. Maar niks is minder waar: alles gaat volgens een vast stramien. Volgens een gedetailleerd plan, dat veel wegheeft van een legpuzzel.
Adjudant Amir is daar een van de architecten van. Hij is Senior Planner van de Rail Transport Cell bij DVVO en met collega’s buigt hij zich over zo’n 130 militaire spoortransporten per jaar. “Wij doen de planning voor Defensie, maar ook voor de Belgische en Luxemburgse krijgsmacht”, vertelt hij. “We zien een enorme toename aan railverplaatsingen en tegelijkertijd een groei aan materieel. We hoeven ons dus niet te vervelen…”
Militaire corridors
NAVO-landen verplaatsen regelmatig militair personeel en materieel via Nederland. Daarbij is ons land gastland en Defensie ondersteunt de verplaatsingen. Dit heet Host Nation Support. Door de strategische ligging aan de Noordzee is Nederland een perfect doorvoerland.
Het transport kan binnenkomen via havens, over de weg, het spoor of door de lucht. Zo zijn onder meer de Eemshaven en de havens van Rotterdam en Vlissingen belangrijk. Daar worden voertuigen en andere goederen overgeladen voor transport over de weg of per trein. Deze routes worden militaire corridors genoemd. Hoe ze precies lopen, is vertrouwelijk.
Adjudant Amir: “Een voertuig moet bij het beladen van de wagons precies in het midden staan, met een speling van 1,5 centimeter links of rechts.”
Centimeterwerk
Bij het plannen van zo’n treintransport komt heel wat kijken. Amir: “Als een eenheid ergens naartoe wil, schieten ze een vervoersaanvraag in. Daarmee ga ik aan de slag. Afhankelijk van het materieel, tijd en locatie, ‘bouw’ ik een trein als het ware op.” Wat het zo’n legpuzzel maakt? “Niet alle voertuigen kunnen op alle types wagons. Een Scania Gryphus (vrachtwagen red.) kan wel op een wagon staan waarop een Leopard-bergingstank wordt beladen. Maar andersom niet. Daar is die bergingstank dan weer te zwaar voor. Daarmee moet je rekening houden bij het maken van de op- en afrijd-volgorde.”
Bovendien, stelt de adjudant, spelen de afwijkende afmetingen van militaire voertuigen een rol in het bepalen van de juiste transportroute. Sommige voertuigen zijn hoger, andere weer breder. Dat hoeft geen probleem te zijn. Maar je moet wel zeker weten of een ‘breed’ beladen trein, door een relatief smalle spoortunnel kan. Amir: “Spoortunnels zijn van oudsher rond aan de bovenkant. Dan kan een trein met voertuigen er bijvoorbeeld wel in de hoogte doorheen kunnen, maar rechts- en linksboven aan de zijkanten niet. Daarmee moeten wij rekening houden. Het is dan ook vaak centimeterwerk.”
Dat is letterlijk zo, wordt vandaag duidelijk. “Een voertuig moet bij het beladen van de wagons precies in het midden staan, met een speling van 1,5 centimeter links of rechts. Dat heeft te maken met verschillende tunnelprofielen in Nederland en in het buitenland, maar ook met bijvoorbeeld uitstekende perronkappen op stations”, zegt Amir. Wat er gebeurt als dat niet secuur gaat? “Een ongeluk zit dan letterlijk in een klein hoekje. Maar wel met mogelijk enorme gevolgen.”
Dominique van ProRail en Amir van DVVO bespreken de laatste details voor het beladen van de trein is afgerond.
Past de trein? Is-ie niet te zwaar beladen?
ProRail
Om militaire transporten soepel te laten lopen, werkt Defensie samen met vervoerder DB Cargo en ProRail. De afdeling ‘Capaciteitsverdeling Ad hoc’ van de spoorbeheerder is verantwoordelijk voor de transportaanvragen die binnen nu en vier maanden moeten worden uitgevoerd. “Dat zijn vooral goederenvervoer en militair transporten”, vertelt afdelingsmanager Dominique.
Past de trein? Is-ie niet te zwaar beladen? Hoe breed zijn de voertuigen die erop staan? Wat komt de trein onderweg allemaal tegen? Zijn er tegenliggers in de vorm van andere treinen? Kan de infrastructuur het aan? Dominique: “Dat zijn allemaal vragen die onze mensen moeten beantwoorden om een route en tijden te bepalen. Als alle seinen op groen staan, kan het transport doorgaan. Maar stel: je wilt met een trein van Nederland naar Litouwen en er is onderweg een brug die te smal is? Dan moet in elk betrokken land duidelijk worden onder welke voorwaarden het transport kan rijden en worden daarvoor speciale regelingen opgesteld."
Centimeterwerk? Soms moet het beladen van treinen tot op de millimeter nauwkeurig gebeuren.
Werk aan de winkel
Het spoornet en onze wegen voldoen nog niet aan alle militaire eisen tijdens een gewapend conflict in Europa. Hoewel militaire transporten nu vrijwel altijd door kunnen gaan is er wel werk aan de winkel. Dat concludeerde de Algemene Rekenkamer in een onlangs gepubliceerd onderzoek. Er is minimaal 9,5 miljard euro nodig om aan alle NAVO-eisen voor de militaire corridors te voldoen.
Sommige wapensystemen kunnen door hun formaat niet over de corridors. Een deel van de infrastructuur moet worden vernieuwd of vervangen, staat in het rapport. Ook concludeert de Algemene Rekenkamer dat militair transport per spoor gevolgen kan hebben voor civiel treinverkeer. Door het vervoer van breed materieel kan het gebeuren dat een naastgelegen spoor niet mag worden gebruikt.
Alles wat je nu niet investeert, kan in de toekomst gevolgen hebben
Snelheid
Het op orde houden van de infrastructuur is daarom belangrijk. Ook op het spoor. In geval van oorlog, speelt Nederland een cruciale rol als doorvoerland. Logistieke (doorvoer)snelheid bepaalt namelijk mede je militaire sterkte. “Defensie is afhankelijk van de staat van het spoor. Alles wat je nu niet investeert, kan in de toekomst gevolgen hebben”, stelt Dominique.
Niet alleen over de planningskant van treintransporten zitten Defensie en ProRail om de tafel. Allerlei bouwprojecten aan het spoor kunnen gevolgen hebben voor militair vervoer. Het verleggen van wissels kan invloed hebben op de maximale lengtes van transporten. En kan zulk vervoer nog wel bepaalde routes gebruiken nadat een treinstation is verbouwd? Dominique van ProRail: “Nauw overleg is daarom enorm belangrijk. We kijken soms wel meer dan 15 jaar vooruit bij allerlei bouwprojecten die hier invloed op kunnen hebben.”
Het is allemaal niet zo simpel als dat het aan de buitenkant lijkt
Gepantserde cabines
Andersom is dat ook het geval. Zo hebben veranderingen bij de krijgsmacht ook invloed op militaire treintransporten. Amir: “Stel, we krijgen nieuw materieel. Dan moeten we dat eerst inmeten om te bepalen of we het per spoor kunnen vervoeren. En zo ja: op welk type wagons en via welke routes? Dat geldt ook voor updates van bestaand materieel. De Scania Gryphus bijvoorbeeld: een deel van het wagenpark krijgt gepantserde cabines. Die wegen natuurlijk veel meer dan de bestaande cabines en dat beïnvloedt het ‘bouwen’ van zo’n militair transport. Het is allemaal niet zo simpel als dat het aan de buitenkant lijkt. Alles heeft invloed op elkaar.”
In de tussentijd schiet het beladen van de trein die naar Duitsland moet, aardig op. Honderden meters aan voertuigen staan opgesteld klaar voor vertrek. Tijd om tevreden toe te kijken, hebben Amir en Dominique niet. Het plannen van volgende ritten staat alweer voor de boeg.
De laatste pantserhouwitser wordt de trein opgereden en dan kan-ie vertrekken.
Militair spoortransport krijgt voorrang
Militaire transporten op het spoor krijgen per 2027 voorrang als ze urgent zijn en er geen capaciteit beschikbaar is. Zo moet worden voorkomen dat een trein met militair materieel noodgedwongen moet wachten tot er wel ruimte is in het spoorboekje. De regelgeving wordt zo aangepast dat militair transport in zo’n geval voorrang krijgt op het andere vervoer op het spoor.
Dan moet het wel het label urgent krijgen. Dat is het geval als er bijzondere eisen gelden voor een transport, zoals constante bewaking bij een munitietransport. Ook het dreigingsbeeld kan aanleiding zijn om een transport aan te merken als urgent. Of als een transport per se op een bepaald moment op een bepaalde plek moet zijn.