Koersvast, met stip op de horizon

Met een fotoboek op schoot in zijn huis in de Schepenbuurt in Veenendaal begint Anton Scheele (69) te vertellen over een halve eeuw bij de marine. Bladzijdes vol foto’s van bezoeken aan ‘de West’, maar ook aan New York en Europese havens, gaan door zijn handen. De nostalgische herinneringen aan het varende leven maken al snel plaats voor zijn grootste passie: lesgeven, het overbrengen van kennis over alles wat met navigatie te maken heeft. Hieraan kwam op 1 november na meer dan 50 actieve jaren een einde.

De afgezwaaide docent Navigatie van het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) begon als adelborst voor de Zeedienst en studeerde af bij de vakgroep Meet- en Regeltechniek van de Technische Universiteit in Delft. Na 18 jaar als militair te hebben gediend werd hij burgermedewerker. Wanneer begon de carrière van 50 jaar van deze luitenant ter zee 1 buiten dienst en hoe ziet een halve eeuw marine eruit?

“Ik ben in Terneuzen geboren waar mijn ouders goed contact hadden met een binnenschippersfamilie”, vertelt Scheele. “In 1971 mochten wij als gezin een weekje meevaren. Ik was 14 jaar oud. Ik vond het direct prachtig. Zonder natuurlijk te weten wat varen, het leven op het water, laat staan navigeren, allemaal betekent. Het was een gevoel.”

Een gevoel dat bij hem bleef tot aan zijn eindexamen toen hij besloot voor de zeevaart te kiezen. Hij meldde zich aan bij de marine. Waarom de marine en niet de commerciële vaart? Dat weet Scheele niet meer. Hij werd gekeurd, maar moest nog wel staatsexamen Wis- en Natuurkunde doen. “Die vakken waren verplicht. Ik haalde een 5 voor Wiskunde en een 4 voor Natuurkunde. Geen idee waarom, maar ik werd toch toegelaten met die cijfers.” En zo liep Scheele op 11 augustus 1976 voor het eerst het KIM in Den Helder binnen. Een plek waar hij – met onderbrekingen – een halve eeuw zou blijven.

Aan het KIM volgde de adelborst de 3-jarige basisopleiding, gevolgd door 1 jaar Praktische Bedrijfsintroductie (PBI). “Ik herinner me dit als een mooie tijd. Er was kameraadschap. We moesten studeren en werden fysiek flink uitgedaagd als militairen in opleiding. Zoals tijdens de hittegolf van 1976, toen we op het strand van Texel moesten hardlopen. Met mijn kale kop en verbrande oren.” Scheele werd opgeleid tot wachtsofficier. Hij verbaast zich nog over hoe weinig uren op zee hij toen eigenlijk doorbracht. “We gingen wel met sleepboten en de Zeefakkel het water op, maar ik heb slechts 1 echt vaarweekend gehad”, vertelt hij. “We voeren van Den Helder naar Terschelling. De volgende dag in dichte mist naar Delfzijl. Een medestudent raakte toen een boei waarna de vaste bemanning het maar overnam.” En toen Scheele en zijn collega-adelborsten in Delfzijl aankwamen, bleef het mistig en is de groep op de trein terug naar Den Helder gezet.

Dat gebrek aan uren op zee is later tijdens varende plaatsingen ruimschoots goedgemaakt. In de tweede helft van 1979 voer hij op het fregat Hr.Ms. Isaac Sweers binnen het NAVO-eskader Standing Naval Force Atlantic (STANAVFORLANT). “We bezochten onder andere de Azoren, Bermuda, de Verenigde Staten, Canada, IJsland, Noorwegen en het Verenigd Konikrijk. Het was de tijd van de Koude Oorlog, maar overzichtelijker en minder gevaarlijk dan nu. Ook de anti-drugsoperaties in de Carib had je toen nog niet. In elke haven was een receptie met vlagvertoon.”

Het spannendste moment voor Scheele op deze reis was toen hij aan boord van een Amerikaans schip ineens in de loop van een geweer keek. “Kennelijk was zojuist omgeroepen dat er een veiligheidsinspectie volgde. Iedereen moest dan halt houden. Ik had dit niet door, liep verder en werd direct staande gehouden door een Amerikaan.”

In 1979 was kennelijk wel sprake van competitie tussen NAVO-bondgenoten. Want toen de commandant van Scheele zag dat een Duits marineschip zonder sleepboot de Sint-Laurensrivier opvoer, wilde hij dat ook zonder sleepboot doen. “Ja, de stroming van die rivier is echter berucht. Maar de commandant wilde zich niet laten kennen. Hij voer echter te langzaam naar buiten waardoor bakboordzijde een ontmoeting had met de kademuur. Het gevolg? We lagen 3 dagen in Halifax voor reparatiewerkzaamheden.”

Na zijn opleiding aan het KIM en de PBI aan boord van de Isaac Sweers, volgde een periode op de ‘witte vloot’, de onbewapende ondersteuningsschepen van de marine, zoals die van de Dienst der Hydrografie. Scheele zat als wachtsofficier aan boord van Hr.Ms. Tydeman met onderzoekers van het KNMI en het Instituut voor Taxonomische Zoölogie (ITZ) uit Amsterdam. En vervolgens aan boord van Hr.Ms. Blommendal. “De Blommendal was een relatief klein hydrografisch schip waar je snel veel verantwoordelijkheid kreeg. Ik heb hier veel geleerd.” Na de plaatsing op de Blommendal werd Scheele opgeleid tot Commandocentrale Officier (CCO) en navigatieofficier (NAVO), waarna hij als CCO-NAVO aan boord van het fregat Hr.Ms. Van Galen werd geplaatst.

Na jaren op zee en een groeiend thuisfront (Anton en zijn vrouw hebben 6 kinderen) verdween de passie voor het varen langzaamaan. “Ik wilde meer thuis zijn, kreeg ook steeds meer last van zeeziekte. Toen ik te kennen gaf te willen stoppen met varen, bood de KM mij aan docent Navigatie te worden op het KIM. Dat aanbod nam ik met beide handen aan.” Deze switch betekende wel het einde van zijn militaire carrière. Scheele werd in 1994 burgermedewerker.

Als docent Navigatie heeft Anton elke grote transformatie in het onderwijs meegemaakt. “Niets zo veranderlijk als het onderwijs”, zegt hij met gevoel voor understatement voordat hij 3 belangrijke veranderingen opnoemt. “Rond 1990 hebben we een nieuw curriculum voor de Zeedienst ontwikkeld, waarbij de afdelingen Zeemanschap en Navigatie, eindelijk, werden samengevoegd. Toen ik in de jaren 70 begon, zat hier nog een muur tussen. Een muur tussen praktijk en theorie.”

Een andere grote verandering vond plaats in 2000. In dat jaar werd de officiersopleiding opengesteld voor middelbare scholieren van alle profielen. “Waar ik nog mijn staatsexamen wis- en natuurkunde moest afleggen, om tot het KIM te worden toegelaten, gold die eis nu niet meer”, vertelt Scheele. “Ik begrijp die verruiming van de toelatingseisen wel, maar het stelde ons als docent soms wel op de proef. Navigatie is uiteindelijk een exacte wetenschap; je had nu enerzijds adelborsten met een bètaprofiel, die de stof vrij snel begrepen, maar tegelijkertijd alfa-gerichte adelborsten, die er meer moeite mee hadden.”

Exemplarisch is voor Scheele het voorbeeld van een adelborst die zonder blikken of blozen tijdens een tentamen met behulp van een computer de afstand op zee van punt A naar B uitrekent en rustig 360.000 kilometer noteert. “De afstand van de aarde naar de maan is gemiddeld 384.450 kilometer. Je hoeft de formules die de computer gebruikt om iets uit te rekenen niet te begrijpen, maar je moet wel weten wat je invoert en met zo’n uitkomst verwacht je toch een klein alarmbelletje...”

Desondanks is Anton aan het eind van elk studiejaar weer trots op zijn leerlingen. “Die adelborsten besturen na 1,5 jaar gewoon een marineschip. Ik blijf dat bijzonder vinden. Dat had ik vroeger echt niet gekund. ”

De derde grote verandering was in 2004 toen de bachelor-masterstructuur bij het KIM en de Koninklijke Militaire Academie (KMA) werd ingevoerd. “Vanaf dat moment gingen cadetten van de KMA en adelborsten gezamenlijk vakken volgen en kwamen de studenten op elkaars instituten in Breda en Den Helder met elkaar in aanraking. Ik vond dit een goede ontwikkeling. Het is belangrijk dat jonge officieren van verschillende krijgsmachtdelen elkaars cultuur leren kennen.”

De impact van digitalisering op de zeevaart, en dus de marine, is volgens Scheele gigantisch. “Ja, waar moet je beginnen...”, verzucht hij. “Voor het navigeren is de opkomst van Global Positioning System, GPS, de allergrootste verandering. Dankzij dit wereldwijde satellietnavigatiesysteem weet je met een zeer hoge nauwkeurigheid waar je bent. Het navigeren met de tabellenboeken was hiermee snel verleden tijd.”

Maar niet alleen op zee is de impact van technologie voelbaar, ook op land is er veel veranderd. “Wij hadden in 1976 een zogenoemde stuursimulator. Dit was niet meer dan een donkere ruimte op het KIM waar 2 witte lichtjes op de muur waren geprojecteerd, die een lichtenlijn voorstelden. De opdracht? Gebruik roer- en stuurorders om in de lichtenlijn te komen en te blijven. Een halve eeuw later hebben we een brugsimulator met 360-graden buitenbeeld, waarmee we een groot aantal scenario’s kunnen beoefenen.”

Ook na 50 dienstjaren blijft Anton koersvast, met een stip op de horizon. Zijn betrokkenheid bij de marine houdt hem ook nog wel even zoet. 2 jaar geleden is hij door zijn leidinggevende gevraagd of hij zijn opgebouwde kennis en ervaring als docent Navigatie op papier wil zetten. Voor docenten en studenten. “Dit is niet alleen leuk om te doen, maar ook noodzakelijk”, legt Anton uit. “De opleiding tot docent Navigatie bestaat niet meer.” En als in februari 2027 op Marinebasis Den Helder de nieuwe brugsimulator wordt geopend – en ook de nieuwe bibliotheek van het KIM – dan is Scheele er ook bij. Zo blijft de blik van deze luitenant ter zee 1 buiten dienst vanuit de Schepenbuurt, ver van zee, dus nog wel op het water gericht.