Terugkijker

Na de verschrikkingen van 1939-1945 krijgt de bevolking geen rust. Tijdens de beroemde conferentie van Jalta besluiten de Amerikaanse president Roosevelt, de Britse premier Churchill en de Russische leider Stalin, dat onder meer de Volksrepubliek Hongarije een zogenoemde satellietstaat van de Sovjet-Unie wordt. 

In 1946 wordt Zoltán Tildy als nieuwe president geïnstalleerd. Deze protestantse predikant was de voorman van de Partij van de Kleine Landbouwers. Twee jaar later zetten de communisten hem af en wordt hij onder huisarrest geplaatst. Maar hij zal in 1956 een voorname rol spelen bij de opstand, samen met kardinaal Joszef Mindzenty en de communist Imre Nagy. 

In 1949 stelt 'Moskou' de secretaris-generaal van de communistische partij, Mátyás Rákosi, aan als feitelijk leider van het land. Hij noemt zichzelf ‘de beste leerling van Stalin’ en dat voorspelt niet veel goeds. De Hongaarse bevolking leeft onder het bewind van Rákosi in angst. Dat verandert niet als de Sovjetleider in 1953 overlijdt en zijn opvolger Nikita Chroesjtsjov een gematigder beleid lijkt voor te staan. 

Een toespraak van Chroesjtsjov in 1956, waarmee hij afstand doet van het stalinisme, is het zetje dat de Hongaren nodig hebben. Binnen de Hongaarse Communistische Partij durven steeds meer mensen, waaronder de groep rond Imre Nagy, kritiek te uiten op Rákosi. Ze dringen aan op verdere hervormingen. ‘Moskou’ voelt aan dat er iets moet gebeuren en grijpt in: Rákosi wordt als partijleider vervangen door Ernö Gerö. Maar de boel is niet meer te redden. Vooral studenten en intellectuelen zijn de onderdrukking zat. Ze stellen een lijst op met zestien eisen zoals vrijheid van meningsuiting, vrije verkiezingen en de terugtrekking van de Sovjettroepen. 

In Polen zijn dan arbeidersopstanden, die met harde hand door de Russen worden neergeslagen. De Hongaren tonen op 23 oktober 1956 hun solidariteit via een grote demonstratie. Die kent aanvankelijk een vreedzaam verloop, al halen ze wel het standbeeld van Stalin van zijn sokkel. Maar als de Hongaarse geheime dienst, de AVH, mensen begint te arresteren, breken gevechten uit. Een deel van de Hongaarse militairen kiest de kant van de demonstranten. Beide kanten beschikken over vuurwapens en zo ontstaat er een ware veldslag.

Om de rust te laten terugkeren, wordt in allerijl Imre Nagy tot minister-president benoemd. Na een paar dagen van hevige gevechten kondigt hij op 28 oktober een wapenstilstand af. Hij belooft democratie: een meerpartijenstelsel en vrije verkiezingen. Ook wil hij dat het Rode Leger Hongarije verlaat. Als daarop uit Moskou een keihard ‘njet!’ komt, stapt Hongarije eenzijdig uit het Warschaupact. En zowaar: het Russische leger lijkt zich terug te trekken. Nagy vraagt ondertussen in een telegrammen aan de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Dag Hammarskjöld, en grote mogendheden om bescherming. Die komt niet.

In de Veiligheidsraad gebruikt de Sovjet-Unie haar vetorecht. De Verenigde Staten, Frankrijk en Groot-Brittannië durven niet in te grijpen, bang als ze zijn voor een Derde Wereldoorlog. Bovendien gaat de aandacht op dat moment vooral uit naar de Suez-crisis. “We leerden dat het Westen alleen maar ingrijpt als het om economische belangen gaat. En Hongarije was geen economisch belang”, zei een Hongaar in het programma ‘Andere Tijden’.

De hoop op een democratie blijft dus niet lang leven. Op 4 november rijden opnieuw tanks de Hongaarse hoofdstad Boedapest binnen. Onder de naam Operatie Wervelwind slaat het Rode Leger de opstand bloedig neer. Daarbij wordt onder meer de nieuwe T-54A voor het eerst ingezet. Vanuit de lucht bestoken de Sovjets de Hongaren met MiG-15’s en de modernere MiG-17’s.

Tussen 23 oktober en 10 november vallen tussen de 2.500 en drieduizend doden en dertienduizend gewonden onder de bevolking. Zo’n achthonderd militairen van het Rode Leger laten het leven, 1.250 raken gewond. Veel inwoners slaan voor het geweld op de vlucht. Imre Nagy wordt opgepakt en twee jaar later na een geheim proces geëxecuteerd.