De MIVD moet zich tijdens het uitvoeren van haar werkzaamheden houden aan de regels in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) en de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo). De Tijdelijke wet cyberoperaties is er om beter te kunnen optreden tegen cyberaanvallen.
Er komt een nieuwe wet voor de Wiv: reageer op het wetsvoorstel
Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten: bescherming tegen dreigingen voor onze nationale veiligheid
De wereld verandert snel. Geopolitieke spanningen en snelle technologische ontwikkelingen zorgen voor een sterke toename en verandering in de dreigingen tegen de nationale veiligheid en democratische rechtsorde in Nederland. Om militaire dreigingen, spionage, cyberaanvallen en terrorisme ook in de toekomst het hoofd te kunnen bieden is een nieuw en passend juridisch kader nodig, de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wbnv).
Waarom een nieuwe wet?
De aanleiding voor de nieuwe Wet zijn de rapporten van de Algemene Rekenkamer en de Evaluatiecommissie Wiv 2017 uit 2021 over de huidige Wiv2017. Daarin zijn knelpunten vastgesteld die het werk van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) onnodig belemmeren. Zo was er te weinig oog voor de uitvoeringspraktijk van de diensten. De nieuwe wet verhelpt de knelpunten.
Daarnaast zijn de dreigingen tegen de nationale veiligheid sindsdien niet alleen toegenomen maar ook complexer geworden. Landen als Rusland en China proberen de Nederlandse samenleving op allerlei manieren te ondermijnen. Dit doen zij bijvoorbeeld door hybride acties, zoals cyberaanvallen of door hun eigen diaspora onder druk te zetten om inlichtingenwerk te doen. Ook dreigingen zoals sabotage vragen om een proactieve houding. Daarnaast gaat van terroristische organisaties als IS een blijvende dreiging uit.
Verder draagt de technologische vooruitgang bij aan de uitdagingen waar de diensten voor staan. De razendsnelle opkomst van AI verandert het werk van de diensten in onder meer het cyberdomein. Waar tegenstanders technologie gebruiken om kwetsbaarheden te vinden, kunnen de diensten AI ook inzetten onderzoek te versnellen en dreigingen het hoofd te bieden.
Consultatie van start
Het wetsvoorstel is op 28 augustus 2026 door de verantwoordelijke ministers in consultatie gebracht. Burgers, bedrijven en belangenorganisaties kunnen 6 weken lang inhoudelijk op het voorstel reageren. De consultatie eindigt op 11 oktober 2026. Ga naar de internetconsultatie en de huidige wet.
Sneller en doeltreffender handelen
De grootste en belangrijkste verandering is de introductie van het zogenaamde ‘opponentenregime’. Daarbij wordt de inzet van bevoegdheden en de daarbij behorende waarborgen direct gekoppeld aan de aard van de dreiging. Een nieuwe dreigingsgerichte wet wordt voorgesteld als het gaat om het verkrijgen van inlichtingen over dreigingen, vooral uit het buitenland.
Met de nieuwe wet kunnen de diensten sneller en doeltreffender handelen tegen personen en organisaties die een evidente of militaire dreiging vormen voor onze nationale veiligheid. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de activiteiten van kwaadwillende buitenlandse diensten en hackersgroepen of terroristische organisaties.
Samenwerking en informatiedeling versterken
Daarnaast voorziet het wetsvoorstel in de versterking van de samenwerking van AIVD en MIVD met medeoverheden, kennisinstellingen en bedrijven, bilateraal en multilateraal. De nieuwe wet biedt méér mogelijkheden om met hen samen te werken en informatie en kennis uit te wisselen. Verder helpt de uitbreiding van de bestaande verstrekkingsplicht van communicatiediensten naar financiële instellingen en online platforms de diensten bij het beter in kaart brengen van geldstromen en het bestrijden van bijvoorbeeld terrorisme.
Ook de uitwisseling van informatie met de krijgsmacht wordt verder bestendigd. Want Defensie bereidt zich nadrukkelijker voor op het verdedigen van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied. Inlichtingen zijn hiervoor cruciaal. De nieuwe Wiv maakt het makkelijker om die effectiever te delen tussen de MIVD en krijgsmacht.
Nieuwe set aan waarborgen
Sneller en effectiever handelen door de diensten gaat hand in hand met het beschermen van de rechtsstaat. Om de privacy van burgers te beschermen zijn er meer regels voor het gebruik van bulkgegevens. Ook legt de nieuwe wet vast hoe de diensten AI en algoritmen mogen gebruiken.
Er komt een nieuw onafhankelijk college dat toeziet op de waarborgen die gelden bij de inzet van bevoegdheden door de diensten: het College van Toetsing en Toezicht (CTT). Bij een verschil van inzicht tussen dienst en CTT over een bindend oordeel, velt de rechter het eindoordeel.
Vragen en antwoorden nieuwe wet
De AIVD en MIVD hebben meer slagkracht en snelheid nodig om alle gewelddadige conflicten, snel veranderende dreigingen en in rap tempo veranderende technieken nu en in de toekomst aan te kunnen.
Dit wetsvoorstel maakt het voor de diensten mogelijk om dreigingen tegen de nationale veiligheid sneller te kunnen onderkennen zodat we effectiever kunnen handelen. De nieuwe wet is noodzakelijk om Nederland en zijn burgers te beschermen tegen al deze dreigingen zodat iedereen in een vrij en democratisch land kan leven.
De belangrijkste wijziging is dat de dreiging centraal staat en niet het inlichtingenmiddel (bijvoorbeeld afluisteren). Er zijn overduidelijke tegenstanders (in de wet opponenten genoemd) die de Nederlandse samenleving bedreigen. Denk daarbij aan activiteiten van kwaadwillende buitenlandse diensten of terroristische organisaties. De nieuwe wet biedt de mogelijkheid om daar doeltreffender onderzoek naar te doen.
De wet wordt ook zoveel mogelijk techniek onafhankelijk, zodat de diensten niet door de wet beperkt worden bij het ontstaan van nieuwe technologische ontwikkelingen.
De nationale en internationale samenwerking is cruciaal om Nederland veilig te houden. Daarom zal de samenwerking met medeoverheden, bedrijven, kennisinstellingen en buitenlandse partners worden versterkt.
Ook de verwerking van gegevens wordt aangepast aan de huidige tijd. Door gebruik van nieuwe technieken zoals AI, kunnen we sneller en effectiever werken.
De TIB en CTIVD gaan op in een nieuw, onafhankelijk college en gaat het College van Toetsing en Toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTT) heten. Hierdoor komen toetsing vooraf en toezicht tijdens en na een onderzoek in een organisatie samen.
Enkele bevoegdheden worden herzien, gemoderniseerd of uitgebreid met als doel de slagkracht van de diensten te vergroten. Zo wordt voorgesteld dat in het geval van overduidelijke tegenstanders (opponenten) de bijzondere bevoegdheden kunnen worden ingezet voor de termijn van een jaar. Dat maakt onderzoek tegen kwaadwillende buitenlandse diensten of terroristische organisaties effectiever. In andere gevallen wordt de termijn van de inzet van bijzondere bevoegdheden verlengd naar 6 maanden, terwijl dit nu in de meest gevallen 3 is.
Voor jou als burger betekent de wet dat de AIVD en MIVD sneller en effectiever kunnen werken om Nederland en bondgenoten te beschermen, zodat je in een vrij en veilig land kunt leven. Er wordt door de diensten onderzoek gedaan naar dreigingen tegen de nationale veiligheid. Denk aan militaire dreigingen, spionage, cyberdreiging, ongewenste inmenging, terrorisme, extremisme. De diensten doen geen onderzoek naar burgers die geen dreiging vormen tegen de democratische rechtsorde.
Een internetconsultatie betekent dat iedereen kennis kan nemen van een wetsvoorstel en daarop kan reageren. Je kunt suggesties voor aanpassingen doen. Je hebt vanaf 27 augustus 6 weken de tijd om te reageren. Na die tijd worden de suggesties die relevant zijn in het wetsvoorstel verwerkt. Welke dat zijn lees je op internetconsultatie.nl.
Wiv 2017: voor de veiligheid van Nederland
De Wiv 2017 beschrijft wat de MIVD en AIVD mogen en moeten doen om de nationale veiligheid te bewaken en de democratische rechtsorde te beschermen. Doel van de wet is om de diensten ‘noodzakelijk gereedschap’ te geven om terrorisme, spionage en cyberaanvallen op tijd te ontdekken. In de wet staat ook hoe het toezicht op de werkzaamheden van de MIVD en AIVD is geregeld.
De MIVD werkt sinds 1 mei 2018 volgens de Wiv 2017. De vorige Wiv stamde uit 2002 en was erg verouderd. Technologische ontwikkelingen hebben het (tele)communicatielandschap veranderd. Denk aan de komst van de smartphone, wifi-hotspots, apps en veel meer digitaal verkeer. De wet is daarom uitgebreid om dreigingen voor de nationale veiligheid op tijd te kunnen ontdekken.
Taken die in de wet zijn vastgelegd
De wettelijk taken van de MIVD staan in artikel 10 van de Wiv 2017. Op hoofdlijnen zijn de taken:
- Onderzoek naar de macht en strijdkrachten van buitenlandse mogendheden, om zo de Nederlandse krijgsmacht het beste op te bouwen en in te zetten.
- Onderzoek naar invloeden die een dreiging kunnen zijn voor de internationale rechtsorde. Voor de MIVD gaat het om dreigingen waarbij de krijgsmacht betrokken is of kan worden.
- Veiligheidsonderzoek naar medewerkers binnen en buiten Defensie die vanuit hun functie de nationale veiligheid kunnen schaden. De regels voor een veiligheidsonderzoek zijn opgenomen in de Wvo.
- Onderzoek dat nodig is om maatregelen te nemen voor onder meer de veiligheid, gereedheid, voorbereiding en inzet van de krijgsmacht.
- Maatregelen nemen om geheime gegevens over de krijgsmacht te beveiligen.
- Onderzoek naar andere landen over onderwerpen die militair van belang zijn.
- Opstellen van dreigingsanalyses voor het bewaken en beveiligen van personen, objecten en diensten.
- Informatie delen over personen of instanties, als andere landen of instanties daarom vragen voor hun veiligheid.
Wat de MIVD mag doen
In de Wiv 2017 staan de bevoegdheden: dat wat de MIVD binnen haar taken mag doen. Er zijn algemene en bijzondere bevoegdheden van de MIVD.
Algemene bevoegdheden mogen altijd
Algemene bevoegdheden gelden voor alle taken van de MIVD. Bijvoorbeeld de bevoegdheid om een informant te raadplegen.
Bijzondere bevoegdheden alleen bij grote dreiging of nood
Bijzondere bevoegdheden hebben een grotere inbreuk op de privacy dan algemene bevoegdheden. Bijvoorbeeld het observeren en volgen van een persoon of hacken. De MIVD mag bijzondere bevoegdheden niet voor alle taken inzetten; alleen bij een grote dreiging of nood is het toegestaan. Voor bijvoorbeeld veiligheidsonderzoeken en het opstellen van dreigings- en risicoanalyses mag de MIVD de bijzondere bevoegdheden niet gebruiken.
In de Wiv 2017 staan de volgende bijzondere bevoegdheden:
- inzet van agenten;
- observeren en volgen;
- gericht aftappen van telecommunicatie;
- ongericht onderscheppen (interceptie) van satelliet- of radioverkeer;
- binnendringen in geautomatiseerde netwerken (hacken);
- opvragen van verkeers- en gebruiksgegevens bij telecombedrijven;
- betreden en doorzoeken van plaatsen;
- verrichten van onderzoek aan voorwerpen voor het vaststellen van de identiteit van een persoon;
- oprichten en inzetten van rechtspersonen.
De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) houdt toezicht op het gebruik van de algemene en bijzondere bevoegdheden. De meest ingrijpende bevoegdheden mag de MIVD volgens de Wiv 2017 alleen inzetten als de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) vooraf toestemming heeft gegeven. Het gaat dan bijvoorbeeld om:
- woningen doorzoeken;
- DNA-onderzoek doen;
- computers hacken;
- informatie of medewerking vragen aan telecomaanbieders;
- telecommunicatie onderscheppen (gericht of breed).
Alle bevoegdheden staan in de Wiv 2017.
Tijdelijke wet cyberoperaties
Om beter en sneller te kunnen optreden tegen cyberaanvallen kwam vanaf 1 juli 2024 de Tijdelijke wet cyberoperaties. Met de tijdelijke wet is het makkelijker om dreigingen te volgen. En de wet zorgt ook voor betere toetsing en toezicht.
De Wiv 2017 gaf te weinig mogelijkheden binnen de snel veranderende cyberwereld.
Tijdelijke wet maakt betere inzet mogelijk
Een tijdelijke wet sluit beter aan op de snel veranderende cyberwereld. Daardoor wordt het makkelijker dreigingen te volgen.
Landen als China en Rusland voeren steeds vaker digitale aanvallen uit op Nederland. Zoals pogingen om waardevolle of gevoelige informatie te stelen, vitale infrastructuur te ontregelen en desinformatie te verspreiden. Er kwamen de afgelopen jaren meer cyberdreigingen. Tegelijkertijd was er steeds minder zicht op dreiging van landen met een aanvallend cyberprogramma.
In de tijdelijke wet staan geen nieuwe bevoegdheden. De wet zorgt ervoor dat een aantal bestaande bevoegdheden beter zijn in te zetten. Een paar voorbeelden:
- Bij een aantal bevoegdheden wordt de gebruikelijke toets vooraf, vervangen door toezicht tijdens de operatie. Het gaat om bevoegdheden waar een toets vooraf niet goed mogelijk is. Daarnaast kan de tijdelijke wet alleen worden ingezet als het gaat om operaties gericht op landen met een aanvallend cyberprogramma (tegen Nederland). De CTIVD houdt toezicht en kan tijdens een operatie op elk moment ingrijpen.
- Een bulkdataset is een grote gegevensverzameling. In de Wiv 2017 staat dat gegevens binnen 1,5 jaar moeten zijn beoordeeld of ze nog nodig zijn voor onderzoek van de diensten. Daarna moeten de diensten de gegevens vernietigen. Met de tijdelijke wet is het mogelijk om bulkdatasets langer te gebruiken als dat noodzakelijk is voor de nationale veiligheid. De CTIVD houdt toezicht of het vaststellen van een nieuwe termijn om een bulkdataset te kunnen gebruiken, goed gebeurt.
Rekening houden met rechten van burgers
De wetgever heeft in de Wiv 2017 een balans gezocht tussen wat de MIVD en AIVD mogen doen voor de nationale veiligheid en wat bij die werkzaamheden de rechten zijn van burgers. Deze balans moet niet alleen in de wet bestaan, maar ook in de praktijk. Dat betekent dat de rechten van burgers moeten zijn meegenomen in de processen en IT-systemen van de MIVD. Dit heet ook wel compliance.
De Wiv 2017 stelt hoge eisen aan de manier hoe de MIVD op een integere manier aan haar gegevens moet komen en hoe zij deze verwerkt. Dit is de zogeheten zorgplicht. Er is toezicht op de naleving hiervan en de MIVD moet verantwoording kunnen afleggen. Dit vergroot de transparantie. Het hele systeem van naleving, toezien en verantwoording wordt ook wel het compliancestelsel genoemd.