- Nederlands Instituut voor Militaire Historie
- Geschiedenis
- Tijdbalk
1914-1945: tussen neutraliteit en bezetting
Tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918) bleef Nederland neutraal. Ons land werd desondanks toch behoorlijk getroffen door de gevolgen van de strijd, vooral in economisch opzicht. Het handelsverkeer had erg te lijden en spoedig ontstond schaarste aan grondstoffen en voedingsmiddelen. In 1914 kreeg ons land te maken met ruim één miljoen Belgische vluchtelingen, waarvan ongeveer 100.000 de gehele oorlog in Nederland doorbrachten.
In politiek opzicht vonden tijdens de oorlog belangrijke ontwikkelingen plaats zoals de invoering van het algemeen kiesrecht, de evenredige vertegenwoordiging in het parlement en de financiële gelijkstelling van christelijk en openbaar lager onderwijs. De verzuiling van politiek en samenleving bleek succesvol te functioneren en zou de Nederlandse politieke en sociale ontwikkeling lang blijven domineren. Een belangrijke ontwikkeling op het militaire vlak was de oprichting van de Luchtvaartafdeling (1913) en de Marineluchtvaartdienst (1917).
Na de oorlog hield Nederland vast aan de neutraliteitspolitiek. Ons land betoonde zich in de internationale politiek een overtuigd aanhanger van de in 1920 opgerichte Volkenbond en van internationaal recht en arbitrage om conflicten te voorkomen of op te lossen. Onder invloed van die overtuiging en van de economische wereldcrisis van 1929 werd fors bezuinigd op defensie. Het leger werd ingekrompen en op uitrusting en verzorging werd beknibbeld.
De opkomst van Nazi-Duitsland en de verslechterende verhoudingen in Europa maakten het voor Nederland, ook al wilde het voor alles neutraal blijven, onontkoombaar om zijn defensiebudget te verhogen en de krijgsmacht te versterken. Maar het was, zo kunnen we achteraf constateren, te laat om nog met kans op succes een inhaalslag te maken. Daarvoor gingen de politieke ontwikkelingen te snel.
In 1939 brak de Tweede Wereldoorlog uit met de Duitse inval in Polen. In allerijl kondigde Nederland mobilisatie af. Op 10 mei 1940 vielen Duitse troepen Nederland binnen. De strijd was binnen vijf dagen afgelopen; het Nederlandse leger was geen partij voor het Duitse. De Nederlandse regering ging in ballingschap en vestigde zich in Londen. Tijdens de bezetting werd ons land volledig ingeschakeld bij de Duitse oorlogsinspanning. De Joodse bevolking werd weggevoerd. Ondergrondse verzetsbewegingen bestreden de Duitse bezettingsmacht.
Tijdens de oorlog zetten eenheden van de Koninklijke Marine en de Koninklijke Landmacht de strijd tegen Duitsland vanaf vreemd grondgebied in geallieerd verband voort. De Nederlandse eenheden werden gecoördineerd vanuit het Ministerie van Defensie (na 1941 de ministeries van Marine en Oorlog) in Londen. In januari 1941 wordt in Groot-Brittannië de Prinses Irene Brigade opgericht. Deze wordt samengesteld uit Nederlandse vrijwilligers en dienstplichtigen. Ook raakten een kleine 500 koopvaardijschepen betrokken bij de strijd. Daarbij lieten ruim 2.100 opvarenden het leven. In Engeland werden tevens veel Nederlandse vliegers opgeleid binnen de Royal Air Force (RAF).
Vanaf december 1941, na de Japanse aanval op Pearl Harbor, was Nederlands-Indië in oorlog met Japan. Bij de verdediging van deze kolonie werden zware verliezen geleden. Dramatisch was de Slag in de Javazee op 27 februari 1942, toen de Combined Striking Force onder bevel van schout-bij-nacht Karel Doorman verpletterend werd verslagen. Op 1 maart 1942 begon de Japanse aanval op Java. Het werd in amper een week tijd veroverd. De Japanse troepen hadden weinig moeite met het verslaan van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), dat mede door eigen organisatorisch en mentaal falen ten onder ging. De Europese burgerbevolking werd in zijn geheel geïnterneerd, evenals de Europese militairen. Tijdens de oorlogsjaren werden de Nederlandse marine-eenheden wereldwijd ingezet voor troepentransport, konvooiering en aanvalsacties op vijandelijke doelen. Van het KNIL opereerden speciale eenheden en luchtvaarteenheden in en boven de archipel. Zij gebruikten daarbij Australië als uitvalsbasis.
Sociale Media