- Nederlands Instituut voor Militaire Historie
- Geschiedenis
- Tijdbalk
1814-1914: de kroon op de krijgsmacht
Na de Franse tijd werd de nationale onafhankelijkheid van ons land hersteld. Nederland werd vooral op aandringen van Groot-Brittannië, dat een sterke bufferstaat aan de noordgrens van Frankrijk wilde creëren, samengevoegd met de zuidelijke Nederlanden. Zo ontstond het Verenigd Koninkrijk onder koning Willem I.
De noordelijke en zuidelijke provincies waren echter in de eeuwen ervoor al zo uiteengegroeid, bijvoorbeeld in economisch en religieus opzicht, dat een samengaan eigenlijk vanaf het begin tot mislukken was gedoemd. In 1830 kwamen de zuidelijke provincies in opstand en riepen de staat België uit.
Nadat de Belgische kwestie in 1839 definitief was opgelost, kon Nederland zich richten op de aanpak van de binnenlandse problemen. Er was sprake van stagnatie in de economische en sociale ontwikkeling. De industrialisering, die elders in Europa een hoge vlucht nam, kwam in Nederland maar moeizaam op gang. Het politieke bestel ontwikkelde zich na 1848 langzaam in de richting van een parlementaire democratie en een constitutionele monarchie.
Pas na 1870 raakte de maatschappelijke ontwikkeling in een stroomversnelling. Achtergebleven bevolkingsgroepen emancipeerden zich door de vorming van politieke partijen en vakbonden, de totstandkoming van sociale wetgeving en het ontstaan van de verzuiling.
Voor het leger was de negentiende eeuw geen glorieperiode. Aanvankelijk speelde het nieuwe, nationale leger een hoofdrol. Het kwam in actie bij Quatre Bras en Waterloo tegen Napoleon en voerde een veldtocht tegen de opstandige Belgen. Na afloop van de strijd met België werden forse bezuinigingen doorgevoerd. De landmacht, een mengvorm van een beroeps- en dienstplichtigenleger, werd gereduceerd tot een magere 20.000 man in 1850. Op de bewapening, het materieel en de uitrusting en verzorging van de militairen werd flink bezuinigd. De kwaliteit van het personeel liet veel te wensen over.
Nieuw in de negentiende eeuw is de oprichting van de Koninklijke Marechaussee, een centraal aangestuurd bereden politiekorps met een militaire status, waarvan het personeel werd gelegerd in kazernes. De samenstelling en het takenpakket van de Marechaussee zijn in de loop van de 19e en 20e eeuw een aantal malen veranderd.
De opkomst van Pruisen en de Duitse eenwording in de jaren 1860 en vooral de Frans-Duitse oorlog van 1870 vormden de aanleiding tot een hernieuwde politieke en maatschappelijke aandacht voor het leger. In de laatste decennia van de negentiende eeuw vonden tal van hervormingen en vernieuwingen plaats. Het leger schafte moderne handvuurwapens en snelvuurgeschut aan; in 1898 kwam eindelijk de persoonlijke dienstplicht tot stand; de levensomstandigheden van de militairen in de kazerne verbeterden aanzienlijk. De Marechaussee werd uitgebreid van 2 naar 4 divisies. De landmacht veranderde compleet van gedaante. Nederland ging de twintigste eeuw in met een uitgebreid en in veel opzichten gemoderniseerd leger.
Bij de marine hadden al eerder ontwikkelingen plaats op het gebied van scheepsbouw en bewapening. Na het verdwijnen van het linieschip in het midden van de 19e eeuw wisselde een veelheid van scheepstypen elkaar af. Door de uitvinding van de scheepsschroef eind jaren ’30 nam de toepassing van stoomvoortstuwing een hoge vlucht. Hout werd vervangen door ijzer; zeilen door stoom. Nieuwe ontwikkelingen op artilleriegebied, waardoor bereik, kaliber en trefzekerheid aanzienlijk verbeterden, maakten pantsering noodzakelijk. Omstreeks 1900 werden torpedo’s en mijnen een geducht aanvals- en verdedigingswapen.
Veel waletablissementen, stammend uit de tijd van de Republiek, werden aanvankelijk gehandhaafd. Wel kwam een hiërarchische taakverdeling tussen de nieuwe directies tot stand. Willemsoord (Den Helder) ontwikkelde zich langzaam maar zeker tot de voornaamste thuishaven van de operationele vloot. Na de Tweede Wereldoorlog werd Den Helder definitief de nationale marinebasis.
Het personeelsbestand liep van gemiddeld 5.000 man op naar ruim 10.000 omstreeks 1900. Arbeidsomstandigheden verbeterden. De oprichting van een aparte officiersopleiding baande de weg voor een professioneel officierskorps. Door introductie van nieuwe scheepstypen veranderde de samenstelling van het personeelsbestand. Eerst kwamen de machinisten aan boord, in het laatste kwart van de negentiende eeuw de torpedomakers en artilleristen. Er ontstonden vaste korpsen naar taakspecialisatie (bijvoorbeeld Stoomvaartdienst).
Sociale Media