Het leger in Indië (1814–1914)

In 1815 kreeg Nederland een aantal koloniën terug van Engeland, waaronder de Indonesische archipel. Pas aan het eind van de negentiende eeuw lukte het Nederland de archipel onder controle te brengen.

In de zeventiende en achttiende eeuw verwierf Nederland een koloniaal rijk in Amerika en Azië. Er ontstond een bloeiende handel.

Handel met Amerika

In het Atlantisch gebied was de Westindische Compagnie (WIC) actief. De WIC handelde in koloniale producten (suiker en koffie) en slaven. De belangrijkste koloniale gebieden in de West waren:

Suriname, met talrijke plantages;
de Antillen, fungeerden vooral als doorvoerhaven.

De Nederlandse koloniën in Noord-Amerika (Nieuw Amsterdam, het latere New York) en Brazilië gingen in de zeventiende eeuw verloren.

Handel met Azië

In Azië bezat de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) een uitgebreid netwerk van handelsposten, van Perzië tot Japan. Ceylon en Indonesië vormden de kern van dit handelsimperium. De VOC had de Molukse eilanden, Java en Ceylon vrijwel geheel in handen. De compagnie bestuurde dit gebied en onderhield een eigen leger.

Zuid-Afrika

Ook Zuid-Afrika was eigendom van de VOC. Oorspronkelijk was de Kaap (zoals Zuid-Afrika meestal werd genoemd) een verversingsstation voor de schepen. In de loop van de achttiende eeuw groeide de Kaap uit tot een omvangrijke kolonie.

Engelsen veroveren Nederlandse koloniën

De koloniën in Azië vallen na 1795 in Engelse handen. In 1815 gaf Engeland een aantal gebieden terug aan Nederland, waaronder Suriname, de Antillen en de Indonesische Archipel. De Indonesische archipel groeide in de loop van de negentiende eeuw uit tot Nederlands meest winstgevende kolonie. Zuid-Afrika en Ceylon bleven definitief van Engeland.

Nederland bestuurt Nederlands-Indië op een vrij losse manier

Nederland wilde lange tijd de Indonesische archipel niet daadwerkelijk bezetten en besturen. Het kabinet in Den Haag vond dat voor Nederland te duur en een te zware opgave. Java was erg belangrijk voor de handel en werd geheel bezet en bestuurd. In de rest van de archipel wilde Nederland volstaan met een vorm van maritieme controle en een netwerk van handelsposten.

In de tijd van de VOC was het bestuur min of meer hetzelfde georganiseerd. Deze manier van bezetten heet ook wel de 'onthoudingspolitiek'. De andere Europese mogendheden erkenden de archipel min of meer als Nederlandse 'invloedssfeer'.

Nederland versterkt het bestuur in Nederlands-Indië

In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam een eind aan de onthoudingspolitiek. In die tijd begonnen Engeland en Frankrijk (later gevolgd door Duitsland) Azië en Afrika in toenemende mate onderling te verdelen. Dit verschijnsel heet ook wel 'het moderne imperialisme'. Het betekende dat Nederland serieus werk moest gaan maken van de bezetting en het bestuur van de archipel. Anders zouden wellicht andere landen de archipel in bezit nemen.

Koninklijke Nederlands-Indisch Leger

Het Oost-Indische leger, beter bekend als het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL), veroverde de archipel. De term 'Koninklijk' was al in 1832 aan het leger toegekend maar werd in de negentiende eeuw eigenlijk nooit gebruikt. Pas in 1933 ging het leger dit predikaat ook werkelijk voeren.

Het KNIL droeg het karakter van een vreemdelingenlegioen. Het bestond voor ongeveer een derde uit Europese militairen (vooral Nederlanders, maar ook veel Duitsers en Belgen) en voor tweederde uit militairen die op de Indonesische eilanden werden geworven (voornamelijk Javanen, gevolgd door Molukkers, Menadonezen en Timorezen). Het was een bont gezelschap. Christenen en islamieten dienden broederlijk naast elkaar en er werden op zijn minst 10 verschillende talen gesproken.

Leger komt veelvuldig in actie om rebellie neer te slaan

De legersterkte bedroeg gemiddeld zo’n 30.000 man. Het KNIL kwam vrijwel jaarlijks in actie. Altijd viel wel ergens een rebellie neer te slaan, een strafexpeditie uit te voeren of een onwillige radja (Aziatische koning of prins) tot medewerking te bewegen. Terwijl Nederland in Europa militair gezien vrijwel niet meer meetelde, vond er in de Indische kolonie een intensief, langdurig en vaak bloedig militair optreden plaats.

Nederland brengt archipel onder controle

Tussen 1890 en 1910 ging Nederland de archipel daadwerkelijk bezetten, de zogenaamde 'pacificatie' (‘verzoening’). Vanaf dat moment kon Nederland met recht spreken van 'Nederlands-Indië'.